Xem mã nguồn

<div class="center">'''Làng gốm cổ truyền Bát Tràng'''

Lê Văn Cảo
</div>

Vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long. Khi ấy ở trường Yên có nghề làm gạch. Một người thợ cả thuộc họ Nguyễn quê ở Vĩnh Linh, Trường Yên (Hoa Lư) đã cắm đất tại Bát Tràng làm nên những viên gạch 30 ´ 30 ´ 6- 7 cm, những viên gạch đó đã được làm bằng  đất sét chịu lửa đun ở nhiệt độ cao, nó cũng là những viên gạch được xây nền móng của những cung điện Hoàng thành. Nếu có dịp đến thăm chúng ta sẽ thấy có móng nhà dài trên 20m cao từ 0,7 - 1m, rộng trên 60cm, với hai lượt gạch át Tràng được xây dựng đều đặn, thẳng thắn, cho đến nay không một chút rêu phong, đó chính là gạch Bát Tràng.

Hầu hết những di sản văn hóa của nước ta đều có mặt gạch Bát Tràng, từ Văn Miếu, đền Cổ Loa, đền Gióng đến các cung điện lăng tẩm của Huế... và các vùng nông thôn miền Bắc thì đình, chùa và các nhà khá giả đều xây gạch Bát Tràng.

Theo lệnh vua, 12 cụ từ làng Bạch Bát - Bồ Xuyên đã đến Bát Tràng xây dựng những mái lò làm gốm phục vụ cho cung đình và dân sinh. Những người ở Bồ Bát và Trường Yên đã thống nhất và đặt tên làng chính thức là Bát Tràng, lấy tên người có công đầu là người họ Nguyễn ở Trường Yên (Nguyễn Linh Tràng), đến nay dân làng còn ghi nhớ.

Tên làng Bát Tràng được hình thành từ thời Lý, Trần. Khi đem quân đi đánh giặc vua Trần Nhân Tông đã chỉ vào làng Bát Tràng lúc ấy trên bến dưới thuyền và nhộn nhịp và phán rằng: "Đây là bến sông làng Bát.

Hàng gốm Bát Tràng phát triển mạnh mẽ ở thời kỳ Trần Lê, không những người được người trong nước ưa chuộng mà còn là mặt hàng bán ra các nước như: Nhật Bản, Inđônêxia, Hàn Quốc... Gốm Bát Tràng còn được coi là một cống phẩm qúy của Việt nam với các triều Nguyên, Minh.

Hiện nay những sản phẩm ấy còn được lưu giữ trong Bảo tàng Lịch sử, ngay trên quê hương làng gốm và một số làng xã lân cận.

Là mặt hàng qúy vì nó làm bằng bàn tay, khối óc của người thủ công - từ tạo hình, tạo dáng, đến nét vẽ khắc hoa văn,các loại men từ men đàn, men rạn, men ngà, men lam, men búp dong... được nung ở nhiệt độcao, gốm không bị ngấm nước, men không bịthời gian làm mòn. Một tiến sĩ người Mỹ chuyên gia nghiên cứu về gốm sứ, sau khi làm việc gần 3 tháng với các thợ giỏi của Bát Tràng và khi nghiên cứu các đặc tính riêng của gốm Bát Tràng đã kết luận: "Gốm Việt nam thuộc nhóm I của thế giới và gốm Bát Tràng đứng đầu ở nhóm I đó" (Tiến sĩ F.MooooNey).

Những người thợ gồm Bát Tràng hiệnnay được kế thừa đầy đủ nhất những bí quyết, những nét tinh hoa của ông cha để lại. Họ được sự hỗ trợ của khoa học kỹ thuạt mới, họ được xã hội qúy trọng và nâng đỡ trên nhiều mặt để phát huy hết những khả năng của mình.

Gốm Bát Tràng ngày nay đã được phát triển thành cả xã và cả một vùng, gần chục nghìn gia đình đang chuyên sống bằng nghề gốm và phục vụ cho nghề gốm. Mỗi buổi sáng hàng vạn lao động ở khắp vùng đến làm việc tại các xưởng gốm Bát Tràng, Kim Lan, Giang Cao,Xuân Quan... Không khí lao động thật nhộn nhịp, vui vẻ.

Do đất chật người đông, gốm Bát Tràng phải đưa một số xưởng gốm hiện đại tới Hưng Yên, Quảng Ninh... để sản xuất, những xưởng này cũng thu hút, tạo công ăn việc làm cho hàng trăm lao động địa phương.

Đến xóm ngõ nào trong làng chúng ta cũng thấy hàng trăm mẫu gốm tinh xảo, nhiều loại men mới được nghiên cứu thành công. Men ngọc, men ngà, men búp dong là loại hàng phổ biến (xưa kia là loại qúy hiếm). Men rạn đủ kiểu màu thật là tinh xảo. Men hồng, kết tinh, đá nâu đen, thô.. đã được đưa vào sản xuất hàng loạt.

Ngoài những tiến bộ về men, về tạo hình, về chất liệu, về tay nghề thì một bước nhảy vọt của làng gốm đó là thay lò than bằng lò ga, tuy giá thành cao hơn nhưng số lượng hàng thu được nhiều hơn và chất lượng lò ga là hơn hẳn, giúp cho người thợ sản xuất được mặt hàng đa dạng hơn, đáp ứng được những yêu cầu cao của khách hàng, giảm ô nhiễm môi trường. Nhờ chất lượng ngày càng tốt nên khách hàng quốc tế và trong nước đều ưa thích, từ các nước châu Á, đến châu Âu, châu Mỹ, châu Đại dương đều có hợp đồng mua bốm Bát Tràng. Tính ra mỗi năm Bát Tràng xuất khẩu từ 400 - 500 Container , ước tính khoảng 4-5 triệu đô la Mỹ. Hiện nay các nước Pháp, Mỹ, Đức.. đều có các Công ty mua hàng Bát Tràng. Ngày nay ấm chén bát đĩa của Bát Tràng vừa đẹp vừa bền, có thể cạnh tranh trong và ngoài nước với giá cả phải chăng.

Do sản xuất phát triển, đời sống của nhân dân được nâng cao - nhà cửa hầu hết khang trang, các tiện nghi sinh hoạt đều có. Các hoạt động khuyến học, khuyến nghề được chú ý, nhất là khuyến học đã đi đầu trong Thành phố từ chỗ có 70, đến nay đã có 132 cháu học sinh giỏi. Về khuyến nghề đã tổ chức cho các cháu học sinh cấp I học vẽ, thi lại, thi vẽ... Các cuộc triển lãm được liên tục tổ chức từ Hà Nội - Đền Hùng - Huế. Đến đâu cũng nhận được sự khen ngợi của Ban Tổ chức, Bằng khen của Bộ Văn hóa, của Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam, Hội Văn nghệ dân gian Việt nam... Có bốn nghệ nhân đã được Thành phố công nhận. Hàng chục mẫu hàng được nhận giải thưởng "Ngôi sao Việt Nam" và sản phẩm tinh hoa Việt Nam của Festival Huế 2004.

Những tiến bộ trên là nhờ sự nỗ lực của những người thợ gốm, sự quan tâm của Thành ủy, UBND Thành phố Hà Nội. Đó là một quy hoạch làng nghề đã được UBND thành phố quyết định. Nhờ quy hoạch mà đường sá trong làng, đã được xây dựng rộng rãi, nhà máy nước sắp hoàn thành, công trình điện được cải tạo nâng cấp, 2 bến cảng du lịch và vật tư đang được khẩn trương khảo sát và xây dựng...

Để kết luận, chúng tôi xin trích hai câu thơ mà cụ Vũ Khiêu, giáo sư, anh hùng lao động, giải thưởng Hồ Chí Minh đã tặng nhân dân làng Bát Tràng:

"Gốm Bát Tràng mỹ lệ cao siêu

Người Bát Tràng thông minh tài tú...".

<div style="float:right;">(Tạp chí Thăng Long Hà Nội ngàn năm - Số23/2004)
</div>

(Nguồn [http://www.hanoi.gov.vn/staticwebs/fullmode/huongtoi1000nam/group5/page5_11.htm http://hanoi.gov.vn])